Loạt phim tokusatsu (hiệu ứng đặc biệt) xoay quanh một người ngoài hành tinh màu bạc, cao 40 mét đến từ Tinh vân M78, hợp nhất với Shin Hayata, thành viên của Đội Điều tra Khoa học Đặc biệt, trở thành người bảo vệ bất đắc dĩ của Trái đất chống lại hàng loạt quái vật ngoạn mục.

Ở thời kỳ đỉnh cao, chương trình đã thu hút gần một nửa số hộ gia đình sở hữu tivi ở Nhật Bản. Khi sự nổi tiếng lan rộng, các sản phẩm mang thương hiệu nhân vật, bộ mô hình và mô hình nhân vật bằng nhựa đã tràn ngập các cửa hàng đồ chơi trên toàn quốc, góp phần thúc đẩy một đợt bùng nổ vật phẩm ăn theo đầu tiên của Nhật Bản và thiết lập một khuôn mẫu kinh doanh mà các thương hiệu tokusatsu sẽ noi theo trong nhiều thập kỷ. Loạt phim cũng được xuất khẩu sang châu Á và Hoa Kỳ, đưa một thế hệ khán giả đến với giải trí Nhật Bản.

Là sáng tạo của nhà tiên phong về hiệu ứng đặc biệt Eiji Tsuburaya và do công ty mang tên ông sản xuất, loạt phim gốc gồm 39 tập đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn hóa Nhật Bản đến nỗi sáu thập kỷ sau, người hùng mặc áo đỏ bạc vẫn là một từ vựng văn hóa đại chúng, cả ở Nhật Bản và quốc tế.

Sự cộng hưởng toàn cầu đó là chủ đề của The Origin of Ultraman, phim tài liệu khởi chiếu tại các rạp ở Nhật Bản vào ngày 3 tháng 7 trước khi ra mắt quốc tế tại Liên hoan phim quốc tế Fantasia ở Montreal vào ngày 17 tháng 7 — đúng vào ngày kỷ niệm 60 năm phát sóng lần đầu.

Với những cuộc phỏng vấn các nhà làm phim và nghệ sĩ nổi tiếng, The Origin of Ultraman không hẳn là phim tài liệu “hậu trường” thông thường mà là suy ngẫm về một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại vô cùng sâu sắc: Ultraman là gì?

Với những cuộc phỏng vấn các nhà làm phim và nghệ sĩ nổi tiếng, bộ phim tài liệu đặt ra câu hỏi về tạo hình cho Ultraman và tại sao nó vẫn tiếp tục có ý nghĩa.

Quy mô vũ trụ, chủ đề nhân văn

Được Tsuburaya Productions và Slow Hand đồng sản xuất, The Origin of Ultraman do nhà làm phim từng đoạt giải Cành Cọ Vàng Hirokazu Kore-eda dẫn chuyện cùng với hai nhà làm phim tài liệu Yutaka Nakamura và Kazuki Yoshida, những người định hình hình thức cuối cùng của bộ phim.

The Origin of Ultraman không hẳn là phim tài liệu “hậu trường” thông thường mà là suy ngẫm về một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại vô cùng sâu sắc: Ultraman là gì?

Là đứa con tinh thần của nhà tiên phong hiệu ứng đặc biệt Eiji Tsuburaya (phải), Ultraman đã được xuất khẩu khắp châu Á và sang Hoa Kỳ, giới thiệu nền giải trí Nhật Bản cho một thế hệ khán giả

Các nhà làm phim từng đoạt giải thưởng Guillermo del Toro và Nicolas Winding Refn trò chuyện cùng với các nhân vật văn hóa Nhật Bản như Hideaki Anno, Hideo Kojima và Shinji Higuchi. Bộ phim tài liệu cũng có sự góp mặt của các đạo diễn trẻ triển vọng Shannon Tindle và John Aoshima, tiểu thuyết gia khoa học viễn tưởng Pat Cadigan, nhà phê bình nghệ thuật Noi Sawaragi và các thành viên của dàn diễn viên và đoàn làm phim Ultraman gốc, bao gồm Hiroko Sakurai và Susumu Kurobe, lần lượt đóng vai Akiko Fuji và Shin Hayata (chính là Ultraman).

Hiệu ứng tích lũy, với góc nhìn từ các truyền thống sáng tạo khác nhau cùng hội tụ vào một cảm giác khó tả: một cảm giác rằng, đằng sau vẻ hào nhoáng Ultraman thể hiện cốt lõi bản năng bảo vệ những gì chúng ta yêu thương của nhân loại.

Bộ phim tập trung vào ba nhân vật nền tảng: Tsuburaya, biên kịch Tetsuo Kinjo, người đã định hình trí tưởng tượng đạo đức của loạt phim ban đầu, và nhà thiết kế Tohl Narita, người có triết lý thẩm mỹ nghiêm ngặt đã thấm nhuần ngay cả vào thiết kế quái vật trên truyền hình với sự nghiêm túc hiếm thấy.

Guillermo del Toro (phải) và Hirokazu Kore-eda trò chuyện trong phim The Origin of Ultraman

“Chúng tôi đã biết được từ cuộc phỏng vấn với Kairi Narita, con trai của (Tohl) Narita, rằng cha của anh ấy tin rằng trẻ em xứng đáng được thưởng thức nghệ thuật đích thực, chứ không phải những bản sao gần giống,” nhà sản xuất phim tài liệu Masahiro Onda nói. “Ông đã xây dựng một triết lý trước khi xây dựng thiết kế. Thật phi thường.”

Onda cho biết bộ phim có nguồn gốc sâu xa hơn so với hình thức chiếu rạp của nó.

“Bắt đầu từ dự án Tư liệu Ultraman, mà chúng tôi bắt đầu vào năm 2018,” ông nói. “Ý tưởng là để bảo tồn lời chứng từ những người đã làm việc trong loạt phim ban đầu và từ những người sáng tạo chịu ảnh hưởng, để truyền lại lịch sử đó cho các thế hệ tương lai.”

Bao năm, nhóm đã xây dựng một kho tư liệu rộng lớn các cuộc phỏng vấn bao gồm các tác phẩm từ khắp thương hiệu, cuối cùng trở thành nguyên liệu thô cho The Origin of Ultraman. Khi quyết định tạo ra một tác phẩm dành cho khán giả rộng hơn, dường như một phim tài liệu dài là hình thức đương nhiên.

Là sáng tạo của nhà tiên phong về hiệu ứng đặc biệt Eiji Tsuburaya (giữa) và do công ty mang tên ông sản xuất, loạt phim gốc gồm 39 tập đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn hóa Nhật Bản

Theo Onda, sự tham gia của Kore-eda vừa có tính định hướng vừa tự nhiên. Onda tin rằng cảm giác đồng điệu về triết lý đã thuyết phục đạo diễn tham gia. Kore-eda đã xem xét toàn bộ tư liệu lưu trữ được thu thập thông qua dự án Ultraman Archives và giúp định hướng chủ đề của bộ phim, mặc dù các quyết định sáng tạo hàng ngày vẫn thuộc về Nakamura và Yoshida.

“(Phim của Kore-eda) luôn nói về đời sống xã hội của những người bình thường, những bi kịch nhỏ trong gia đình và cộng đồng,” Onda nói. “Chúng tôi cảm thấy về bản chất Ultraman cũng đang làm điều tương tự: sử dụng khoa học viễn tưởng để khám phá những chủ đề nhân văn tương tự trong những câu chuyện ở quy mô vũ trụ.”

Kore-eda cũng lặp lại cảm xúc đó trong phim: “Niềm tin tưởng con người có thể đạt được sự thấu hiểu, tôi nghĩ thế nào đó đã ảnh hưởng tôi trong sáng tạo.”

The Origin of Ultraman được xây dựng dựa trên khái niệm isshin-dōtai, thành ngữ Nhật Bản biểu thị sự hợp hoàn hảo giữa hai thực thể. Ảnh: Susumu Kurobe trong vai Shin Hayata trong loạt phim gốc

Một thực thể ánh sáng

Hideaki Anno, đạo diễn của loạt phim hoạt hình Neon Genesis Evangelion, miêu tả Ultraman là một lời nguyền đeo bám suốt đời.

“Tôi tình cờ xem Ultraman trên truyền hình lúc nhỏ,” ông nhớ lại. “Thiết kế, tạo hình, bối cảnh và thậm chí cả hiệu ứng âm thanh không thể phai mờ trong trí nhớ của tôi. Lời nguyền Ultraman sẽ kéo dài cho đến khi tôi chết.”

Trong khi đó, nhà thiết kế game Hideo Kojima nói rằng nhân vật Ultraman đại diện cho điều thực sự hiếm có trong tiểu thuyết anh hùng: một thực thể mang tính biểu tượng đến từ Vùng đất Ánh sáng, hoàn toàn không vướng mắc mơ hồ về đạo đức vốn định nghĩa rất nhiều anh hùng đương đại.

Del Toro có lẽ là người có cái nhìn triết lý nhất. So sánh quan niệm về thần thánh trong thế giới tự nhiên của Thần đạo với bầu không khí tôn giáo trong quá trình trưởng thành ở Mexico của mình, ông nhận thấy trong Ultraman và những con quái vật của nó có gì đó gần gũi với thần thoại hơn là giải trí.

Eiji Tsuburaya và dàn diễn viên Ultraman gốc

“Khi mối đe dọa lớn ập đến, con người buộc phải đối mặt với ý nghĩa của sự sống,” Del Toro nói trong phim. “Chạm trán với điều gì đó đủ lớn lao để khơi gợi cảm giác thiêng liêng và kính sợ mới khiến con người thức tỉnh.”

Bộ phim tài liệu được xây dựng xoay quanh khái niệm trung tâm mà Onda xác định: isshin-dōtai, nghĩa đen là “một trái tim, một thể xác” thành ngữ miêu tả sự hợp nhất hoàn hảo hai thực thể.

Trong loạt phim gốc, Shin và Ultraman, hai người xa lạ đến từ những thế giới khác nhau đến với nhau do một vụ va chạm tình cờ, phải trở thành một thực thể duy nhất hoạt động hiệu quả.

“Chúng tôi muốn bộ phim tài liệu khám phá điều đó,” Onda nói. “Thực sự hiểu một người khác với bản thân mình nghĩa là thế nào? Cùng nhau hành động mà không cần phải giải thích lời nào?”

Bộ phim tài liệu đặt ra câu hỏi về tạo hình cho Ultraman và tại sao nó vẫn tiếp tục có ý nghĩa

Ông cho rằng đó là câu hỏi mà những người sáng tạo chương trình đã đặt ra ngay từ đầu.

Thách thức biên tập khó khăn nhất của dự án là chắt lọc bảy năm tư liệu và dàn diễn giả toàn cầu thành một bộ phim dài 105 phút. Phiên bản đầu tiên dài hơn ba tiếng. Bản dựng cuối cùng được định hình bằng chủ đề isshin-dōtai (tinh thần đoàn kết, tự do) của phim và sự ăn ý giữa Nakamura và Yoshida.

Kết quả là một bộ phim vừa chạm đến trái tim của những người hâm mộ lâu năm, vừa thu hút bất cứ ai cảm nhận được, mà không hiểu tại sao, rằng nhân vật bạc từ những năm 1960 này muốn nói gì đó về thế giới chúng ta đang sống hiện nay.

Susumu Kurobe ở tuổi 84 bên mô hình Ultraman

“Ultraman thực sự không nói,” Onda nói, mỉm cười trước nghịch lý đó. “Nhưng không hiểu sao, xuyên suốt mọi ngôn ngữ và văn hóa, mọi người đều hiểu chính xác ý của anh ấy.”