Bạn có thể cho rằng sự bất lực của những người đàn ông này nói lên điều gì đó về quan hệ giới tính hiện đại, nhưng không chừng liên quan đến chính trị thì nhiều hơn

Nhìn người đàn ông bất hạnh mà xem. Anh ta thiếu tự tin, bất lực, xui xẻo. Dường như sự đời không bao giờ suôn sẻ với anh; anh ta không thể tự tin hành động để đối phó với khủng hoảng. Bạn có thể nghĩ câu chuyện về người đàn ông như vậy thì chán chết. Thế mà năm ngoái, thật khó tin kiểu đàn ông này lại là nhân vật chính trong một số bộ phim đáng chú ý.

Thay vì những anh hùng điện ảnh danh giá như J. Robert Oppenheimer, chúng ta lại có một nhân vật chính xui xẻo, lúng túng đi từng bước như thể bị cốt truyện xung quanh làm cho rối trí. Đôi khi anh ta là người hành động, nhưng không mấy khôn ngoan. Anh ta tìm sai người để nhờ giúp đỡ trong một nhiệm vụ quan trọng. Anh ta dành quá nhiều thời gian tự làm tê liệt bản thân bằng ma túy và rượu đến nỗi không thể nhớ nổi những câu thần chú có thể bảo vệ mình.

James Blaine Mooney, nhân vật chính trong phim The Mastermind, là một người cha thất nghiệp, vô định hướng

Và tất nhiên, anh ta phải đối mặt với những người mà các bộ phim này thường đặt bên cạnh anh: những người phụ nữ siêu giỏi giang. Họ luôn có mặt — và thường rất tài giỏi, tự tin và hiệu quả đến mức nếu họ là trung tâm của câu chuyện, bộ phim sẽ kết thúc trong 15 phút.

Hãy lấy ví dụ phim The Mastermind của Kelly Reichardt. James Blaine Mooney, nhân vật chính, là một người cha thất nghiệp, vô định hướng. Là cựu sinh viên trường nghệ thuật, anh hợp tác với vài người đàn ông kém may mắn khác để suýt soát thực hiện vụ trộm tranh trường phái Hiện đại từ bảo tàng địa phương. Những người phụ nữ trong cuộc đời anh ta — vợ, Terri; mẹ, Sarah; và một người bạn cũ, Maude — hoặc là miễn cưỡng chiều chuộng anh ta hoặc đã chán ngấy anh ta. Sau vụ án, khi James bị xác định là nghi phạm và vòng vây siết chặt, chính họ là những người nhận ra anh ta nguy hiểm cho bản thân và cho người khác đến mức nào, ngay cả khi anh ta dường như không nhận ra mình sẽ làm tới đâu để tránh bị bắt; họ hiểu anh ta, và mức độ nghiêm trọng của tình thế khó khăn của anh ta, hơn bản thân anh ta nhiều.

Nhân vật chính trong It Was Just an Accident, Vahid, là một thợ máy tin rằng đã tìm thấy kẻ bắt cóc tàn bạo từng tra tấn mình trong tù

Hoặc hãy xem bộ phim đoạt giải Cành Cọ Vàng của đạo diễn người Iran Jafar Panahi, It Was Just an Accident. Nhân vật chính, Vahid, là một thợ máy tin rằng đã tìm thấy kẻ bắt cóc tàn bạo từng tra tấn mình trong tù. Vahid theo dõi và bắt cóc mục tiêu — nhưng ngay khi chuẩn bị trả thù bằng cách chôn sống người này, anh ta đâm ra nghi ngờ không biết mình có bắt đúng người hay không. Từ đó bắt đầu một chuỗi tình tiết hài hước đen tối, trong đó Vahid lái xe đưa người đàn ông đó đi khắp Tehran đến thăm những cựu tù nhân khác để xác nhận rằng đây chính là kẻ đã tra tấn họ. Nhưng những cựu tù nhân này hoặc không muốn giúp đỡ hoặc đã điên loạn nguy hiểm. Chỉ khi gặp hai nữ cựu tù nhân, Shiva và Golrokh, anh mới nhận được sự hướng dẫn; họ là những người có thể giúp xác minh sự thật.

Rồi còn có One Battle After Another của Paul Thomas Anderson, trong đó Leonardo DiCaprio vào vai Bob Ferguson, một người làm cách mạng chuyên chế bom, đã ở ẩn khi các thành viên trong nhóm anh bị chính phủ Mỹ truy lùng. Mười sáu năm sau, anh là người cha đơn thân kiệt quệ, ăn mặc như dân hippie, sống xa lánh xã hội ở Bắc California, cùng với một người đồng đội cũ khác, Perfidia, nuôi dạy con gái. Perfidia là một chiến binh kiêm nhà lý tưởng đã rời nhóm sau khi ngoại tình với gã đại tá quân đội đang truy đuổi họ, rồi bỏ rơi gia đình và phản bội đồng đội để cứu lấy bản thân.

Perfidia (Teyana Taylor) là động lực chính của One Battle After Another

Perfidia là động lực chính của bộ phim, chỉ đạo chiến lược của nhóm và chọn Bob làm người yêu; hành động của cô thúc đẩy câu chuyện tiến lên ngay cả sau khi cô rời đi. Tuy nhiên, xuyên suốt bộ phim, rất nhiều phụ nữ mà Bob gặp gỡ đều có cuộc sống ổn định hơn anh rất nhiều — ví dụ như cô y tá làm thủ tục nhập viện tại đồn cảnh sát sau khi Bob bị bắt trong một cuộc đột kích quân sự. Cô ta giao anh cho một y tá khác tại bệnh viện, người này cũng bình tĩnh thả anh đi không hề nao núng. Ngay cả con gái tuổi teen của Bob, Willa, cũng là người có trách nhiệm, võ sĩ karate đai tím một tay chăm sóc cha mình.

Tất cả những nhân vật nam chính này đều là những kẻ vụng về, thiếu năng lực. Một khi quyết định hành động — không phải lúc nào cũng sẽ thế — dường như họ bị lung lay bởi những thế lực chống lại họ. Không chỉ người xem mới nhận ra điều này. Ngay từ đầu One Battle After Another, mẹ của Perfidia hỏi Bob rằng anh sẽ chăm sóc cháu ngoại của bà thế nào: “Trông anh mất phương hướng quá,” bà nói với anh.

‘Anh không rõ lắm kế hoạch là gì,’ Bob Ferguson (Leonardo DiCaprio) nói với Perfidia. ‘Anh cần một chút chỉ dẫn’

Ngược lại, những người phụ nữ họ gặp dường như sẵn sàng cho mọi chuyện. Họ có thể nhìn thấy trước nhiều nước cờ của cả nhân vật chính lẫn nhân vật phản diện. Họ biết cách tác động đến thế giới trong phim, và họ làm điều đó một cách dễ dàng — chính xác những gì “người hùng” thực sự của câu chuyện hoàn toàn không thể làm được.

Bạn có thể cho rằng sự bất lực của những người đàn ông này nói lên điều gì đó về quan hệ giới tính hiện đại, nhưng không chừng lại liên quan đến chính trị thì đúng hơn. Ở các mức độ khác nhau, mỗi bộ phim vừa kể đều diễn ra trong một xã hội đàn áp, chính phủ kiểm soát công dân. Trong The Mastermind, James trôi dạt vô định trong sự bất ổn của New England năm 1970, giữa các cuộc biểu tình phản chiến và những bức chân dung Richard Nixon mang phong cách “Anh Cả”. It Was Just an Accident lấy bối cảnh Iran đương đại, Vahid bị bỏ tù và tra tấn vì phản đối điều kiện lao động tồi tệ. Trong One Battle After Another, Bob đã xa rời những ngày nổi loạn thời trẻ, lang thang trong màn sương mù do rượu và cần sa gây ra, sống sót được là nhờ hoang tưởng.

Những người đàn ông này, ở chừng mực nào đó, thể hiện thân phận nhỏ bé của chính chúng ta trước những thế lực to lớn, áp bức — sự bất lực đáng thương của bất cứ ai đối đầu với cả hệ thống chính quyền và cảm thấy mình nhỏ bé.

Gã Lang Thang của Charlie Chaplin (phải) trong phim Thời đại tân kỳ (1836)

Cả ba đều phù hợp với hình mẫu của kẻ khờ khạo: bất tài không thể cứu vãn, một tai nạn di động, nạn nhân trong trò đùa lớn của số phận. Kẻ khờ khạo là một hình tượng văn học cũng như điện ảnh. Hãy nghĩ đến các nhân vật chính trong truyện về xứ Chelm của Isaac Bashevis Singer hay Benny Profane trong tiểu thuyết đầu tay của Thomas Pynchon, V. (Những người đàn ông bất hạnh trong các tác phẩm của Pynchon còn có Zoyd Wheeler trong Vineland, nguồn cảm hứng cho Bob trong One Battle After Another.) Nhưng lịch sử điện ảnh cũng đầy rẫy những kẻ khờ khạo, từ Gã Lang Thang của Charlie Chaplin đến Quý ông Hulot của Jacques Tati. Nhiều người trong số họ có thể được cho là đã bị thế giới mà họ đang sống nhào nặn ra — chẳng hạn như những đổi mới mang tính kỹ trị, phi nhân tính trong Thời đại tân kỳ của Chaplin (1936) hay Playtime của Tati (1967).

Một điểm khác biệt ở những nhân vật vừa kể trên là dường như mọi chuyện luôn kết thúc có hậu cho họ; họ cứ thế tiến về phía trước một cách vui vẻ, không phải bước tới thảm họa nghiệt ngã mà một loại ân sủng nào đó. Một điểm khác nữa là họ không xuất hiện cùng với những người phụ nữ siêu giỏi giang — những người phụ nữ dường như có thể hiểu và định hướng lại cốt truyện dễ dàng như biên kịch.

Quý ông Hulot của Jacques Tati trong phim Playtime (1967)

Việc những nhân vật giỏi giang thường là phụ nữ có thể là một cách để ám chỉ rằng thời của đàn ông đã qua rồi, và nhìn xem cái thời đó đã đưa chúng ta đến đâu. Có thể những nhân vật có khả năng nhất để tạo ra thay đổi là những người có nhiều thứ để mất hơn. (Những yêu cầu của Perfidia bao gồm ‘biên giới tự do, thân thể tự do, lựa chọn tự do’). Hoặc có thể những người phụ nữ này đóng vai trò như người mẹ — có quyền lực tuyệt đối mà những người đàn ông vụng về đó, bị xã hội này biến thành trẻ con, tìm đến để được chăm sóc và dẫn dắt. (‘Anh không rõ lắm kế hoạch là gì,’ Bob nói với Perfidia. ‘Anh cần một chút chỉ dẫn.’).

Dù thế nào đi nữa, những kẻ vụng về ngày nay không được phép vấp ngã hài hước trong cuộc sống. Phim về họ cho thấy không ai có thể thoát khỏi bị tổn hại. Ngay cả trong những bộ phim gần đây mà các nhân vật chính không quá bất tài — ví dụ như The Secret Agent của Kleber Mendonça Filho, lấy bối cảnh chủ yếu trong thời kỳ độc tài quân sự ở Brazil và có những người phụ nữ tài giỏi tương tự — cũng không đem lại cảm giác rằng người hùng hay xã hội xung quanh anh ta sẽ ổn. Những người phụ nữ trong các câu chuyện này là liều thuốc chữa trị và là hình mẫu, những người có khả năng sửa chữa mọi thứ.

The Secret Agent lấy bối cảnh chủ yếu trong thời kỳ độc tài quân sự ở Brazil và có những người phụ nữ tài giỏi tương tự — cũng không đem lại cảm giác rằng người hùng hay xã hội xung quanh anh ta sẽ ổn

Chúng ta không nên ngạc nhiên nếu những năm tới sẽ có thêm nhiều phim như thế này — ai cũng mơ ước rằng có ai đó trên đời cùng chung số phận với mình, một người đủ năng lực để chỉ cho chúng ta biết phải làm gì để biến thế giới trở nên tốt đẹp hơn.