Một diễn viên nổi tiếng xuất hiện trên màn ảnh, được ghi lại giữa cảnh quay căng thẳng với nhiều đứa trẻ. Máy quay lia chậm vào khuôn mặt các nhân vật, cố gắng nắm bắt cảm xúc và phản ứng của họ. Có điều những nhân vật này không phải là người thật: tất cả đều do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Người viết đang ngồi với hai nhà làm phim độc lập Coerte và John Voorhees, xem những đoạn trích từ bộ phim của họ, As Deep as the Grave. Phim có sự tham gia của cố diễn viên Val Kilmer, ký hợp đồng đóng vai chính trong phim nhiều năm trước nhưng đã qua đời vào năm 2025, chưa kịp quay một khung hình nào.

Val Kilmer do AI tạo ra vào vai Cha Fintan trong As Deep as the Grave

Anh em nhà Voorhees đang cho người viết xem những màn trình diễn được tổng hợp từ một số ít ảnh cá nhân và bản ghi âm mà gia đình Kilmer cung cấp. Họ nhào nặn những tạo tác kỹ thuật số này thành hàng loạt Val Kilmer: trẻ, trung niên, già. Đoạn phim trông rất thật nhưng mượt mà đến rợn người.

“Luôn có những vai diễn đồng điệu với diễn viên, những vai diễn mang tính cá nhân sâu sắc, và đây là một trong những vai diễn như vậy đối với Val,” Coerte nói. Và Kilmer sẽ không thể tham gia vào phim As Deep as the Grave nếu không có AI.

Gần một thập kỷ trước, Coerte bắt đầu viết kịch bản một bộ phim về Ann và Earl Morris, cặp vợ chồng khảo cổ học đã cống hiến cả đời mình để khai quật lịch sử người Navajo ở vùng tây nam nước Mỹ. Anh đã chọn Abigail Lawrie và Tom Felton vào vai cặp vợ chồng này, và Kilmer vào vai Cha Fintan, linh mục Công giáo có mối quan hệ mật thiết với cộng đồng người Mỹ bản địa.

Kilmer do AI tạo ra trong một cảnh từ trailer phim Deep as the Grave

Kilmer cảm thấy có mối liên hệ thân thuộc với người bản địa, tự nhận mình là người Cherokee và thậm chí còn đóng một nhân vật lai Sioux trong bộ phim Thunderheart năm 1992. Nhưng khi As Deep as the Grave bắt đầu quay, Kilmer đã quá yếu không thể làm việc: Hai lần phẫu thuật mở khí quản và điều trị ung thư vòm họng đã tàn phá giọng nói và khiến ông trở nên yếu ớt. Vì vậy, Coerte miễn cưỡng loại bỏ nhân vật của Kilmer ra khỏi kịch bản. Nhưng rồi người anh trai am hiểu công nghệ John đã thuyết phục anh hồi sinh Kilmer bằng trí tuệ nhân tạo; dù sao thì John cũng biết nam diễn viên đã tạo ra giọng nói bằng AI (mặc dù rõ ràng AI không được sử dụng để lồng tiếng cho màn trình diễn gây nhiều bình luận của ông trong Top Gun: Maverick). Tại sao As Deep as the Grave lại không thể làm điều tương tự?

Dự án của anh em Voorhees khiến những người trong nghề ở Hollywood lo ngại, khi họ coi đó là điềm báo đánh động một tương lai đen tối. Trong những năm gần đây, chúng ta đã chứng kiến việc sử dụng kỹ thuật số để đưa cố diễn viên Carrie Fisher vào phim The Rise of Skywalker và chèn một phiên bản trẻ hơn của nữ diễn viên này vào Rogue One, cũng như mô phỏng giọng nói của Anthony Bourdain trong phim tài liệu Roadrunner. Nhưng khi công nghệ ngày càng phát triển mạnh mẽ, nhiều người ở Hollywood bắt đầu cảm thấy tất cả những xu hướng này rất đáng lo ngại — và viễn cảnh cuộc chiến tranh giành những người nổi tiếng đã khuất.

Sử dụng kỹ thuật số để đưa cố diễn viên Carrie Fisher vào phim The Rise of Skywalker

Liệu những lựa chọn nghề nghiệp cẩn trọng và tài năng nghệ thuật chuyên biệt của một diễn viên nổi tiếng quá cố có thể sớm bị những sản phẩm AI được tạo ra sau khi họ qua đời làm ô uế không? Liệu cả một thế hệ ngôi sao tiềm năng có bị lu mờ vì những “bóng ma” AI, những siêu sao không chịu ở lại quá khứ mà tiếp tục tỏa sáng một cách phi tự nhiên? Có phải chúng ta đang lao vào một thế giới khai thác “bóng ma”?

Nghiệp đoàn diễn viên, SAG-AFTRA, lâu nay đã và đang vật lộn với những câu hỏi này — cũng như đe dọa kinh tế nói chung từ AI. Ngày 4 tháng 6, các thành viên của nghiệp đoàn đã phê chuẩn hợp đồng bốn năm với các hãng phim, bổ sung điều khoản mới về đàm phán sử dụng các diễn viên AI tổng hợp như Tilly Norwood, cùng với điều khoản trước đó yêu cầu bất kỳ ai sử dụng bản sao kỹ thuật số của diễn viên phải được sự cho phép của diễn viên đó và trả phí theo quy định của nghiệp đoàn diễn viên người thật đối với việc tạo ra và sử dụng bản sao kỹ thuật số.

Đây là thời điểm quan trọng để xây dựng các giới hạn xung quanh việc sử dụng AI trong ngành công nghiệp điện ảnh, gồm cả các sản phẩm tổng hợp và bản sao kỹ thuật số của diễn viên thật, còn sống cũng như đã khuất. “Trước khi có công nghệ này, dù diễn viên đồng ý làm gì cũng phải thực sự làm thì mới có thể sử dụng được,” Duncan Crabtree-Ireland, giám đốc điều hành SAG-AFTRA, nói. “Giờ đây, tất cả những gì nhà sản xuất cần là có đủ dữ liệu để tạo ra một bản sao kỹ thuật số. Vì vậy, chúng tôi cảm thấy quan trọng là sự đồng thuận trong việc đó phải dựa trên việc được cung cấp thông tin đầy đủ.”

Có một số thành viên nghiệp đoàn muốn cấm hoàn toàn việc sử dụng bản sao AI của các diễn viên đã khuất. Nhưng “thực tế là rất nhiều thành viên của chúng tôi dành cả đời để xây dựng một hình tượng có giá trị thực sự,” Crabtree-Ireland nói, “không chỉ với bản thân họ mà còn với gia đình họ. Vì vậy, cuối cùng chúng tôi đi đến kết luận rằng chúng tôi muốn để quyền quyết định đó nằm trong tay người biểu diễn và gia đình họ.”

Gia đình Kilmer đã cho phép sử dụng hình ảnh của ông trong phim As Deep as the Grave. “Đây là trường hợp rất đặc biệt với cha tôi, bởi vì ông không tự đóng được,” con gái của Kilmer, Mercedes, nói. “Ông đã quá yếu nhưng vẫn muốn đóng vai diễn đó.” Nam diễn viên đã sống ở New Mexico gần hai thập kỷ. “Tôi nghĩ việc mang lại các khoản ưu đãi thuế cho New Mexico thực sự rất quan trọng đối với ông,” cô nói.

Mercedes là một nhạc sĩ, có nhiều lo ngại về trí tuệ nhân tạo (AI) và những tác động tiêu cực mà nó gây ra đối với giáo dục và thị trường việc làm. Cô cho biết gia đình sẽ không cho phép sử dụng phiên bản AI của Kilmer trong các dự án khác. Nhưng cô vui mừng vì việc ông góp mặt trong As Deep as the Grave có thể giúp tạo tiền lệ cho các nghệ sĩ biểu diễn: “Các diễn viên điện ảnh ít tên tuổi hơn có thể chỉ vào điều này và nói, ‘Chúng tôi xứng đáng được trả thù lao cho một màn trình diễn AI ngang bằng với diễn xuất trực tiếp.’”

Kilmer do AI tạo ra trong phim Deep as the Grave

Mặc dù bản sao AI hiện nay có thể nhận được mức phí tương đương với nghệ sĩ thực thụ, nhưng việc sử dụng bản sao vẫn có thể tiết kiệm được rất nhiều thời gian và tiền bạc. Thay vì phải trả tiền cho đoàn làm phim làm việc cả tuần dưới cái nắng gay gắt của New Mexico, anh em nhà Voorhees đã tạo ra những cảnh quay với Kilmer hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Trong một số cảnh, nhân vật của Kilmer thậm chí còn nói tiếng Navajo đích thực của những năm 1920, mặc dù bản thân nam diễn viên không nói ngôn ngữ này khi còn sống.

“Là những nhà làm phim độc lập, đây là điều tự do nhất,” Coerte nói. “Tôi thích làm việc với nhân tài. Nhưng AI cho phép chúng tôi thực sự giảm bớt những yếu tố khiến việc kể chuyện trở nên phức tạp và tốn kém. Bạn bè tôi cảm thấy nếu họ có được một bộ phim hoặc một tập phim thử nghiệm mỗi năm là đã may mắn rồi. Nếu làm việc với các nhà làm phim của thời đại hiện đại, bạn sẽ có thể làm được 10 phim truyện mỗi năm.” John tin rằng cách làm phim truyền thống — quay phim trên phim trường với dàn diễn viên và đoàn làm phim con người — sẽ trở thành “đặc sản, được thiết kế riêng, giống như kịch sân khấu.” Trong khi đó, quy trình sản xuất As Deep as the Grave sẽ trở thành chuẩn mực.

Hai anh em nhà Voorhees

Giữa nỗi hoài nghi trí tuệ nhân tạo, sự cuồng nhiệt với công nghệ này của anh em nhà Voorhees có thể khiến người ta rùng mình. “Một trong những điều hay nhất bạn học được rất nhanh là hãy để trí tuệ nhân tạo tự làm càng nhiều việc càng tốt,” Coerte hào hứng nói. “Nó thường đưa ra những ý tưởng thậm chí còn hay hơn bạn. Nó được đào tạo dựa trên những gì tốt nhất.” Bộ đôi này dẫn người viết đi qua các bước thực hiện để biến một bức ảnh cũ của Kilmer thành nhân vật điện ảnh biết đi biết nói. Theo những gì đã thấy, màn trình diễn này không hẳn sẽ giúp Kilmer thắng giải Oscar — và Viện Hàn lâm đã ban hành quy định đề cử diễn xuất phải “được chứng minh là do con người thực hiện với sự đồng ý của họ”, nên dù sao cũng sẽ không đủ điều kiện.

Trong cuộc sống, Kilmer nghiêm túc với nghề đến mức khét tiếng “khó tính” khắp ngành. (“Trong nỗ lực không gì lay chuyển nhằm trao quyền cho các đạo diễn, diễn viên và những người cộng tác khác để tôn vinh sự thật và bản chất của mỗi dự án… tôi đã bị coi là khó tính và bị người đứng đầu mọi hãng phim lớn xa lánh,” ông viết trong cuốn hồi ký năm 2020, I’m Your Huckleberry.) Phải chăng trí tuệ nhân tạo đang lấy đi điều mà ông quan tâm nhất: nghệ thuật diễn xuất của con người?

Val Kilmer quay lại vai diễn tượng đài Iceman lần cuối cùng trong Top Gun: Maverick

Có thể. Nhưng Coerte khẳng định anh đã dành rất nhiều thời gian nghiên cứu nhiều màn trình diễn trên màn ảnh của Kilmer để tạo ra phiên bản ảo chính xác. “Bạn bắt đầu nhận ra những cử chỉ đặc trưng, và tôi đã lập một danh sách: Val đặc tả thế nào khi tức giận, khi vui vẻ, khi buồn bã? Vì vậy, tôi lập danh mục tất cả các trạng thái cảm xúc khác nhau của anh ấy và sau đó sử dụng chúng tùy yêu cầu của cảnh quay.”

Mercedes lại nhìn nhận bản sao AI là một thứ hoàn toàn khác. “Bố tôi coi đó như một hình ảnh hoạt hình rất chính xác, và ông không nghĩ nó có thể so được với diễn xuất,” cô nói. Cho phép các nhà làm phim đưa hình ảnh và giọng nói của ông vào một hệ thống trí tuệ nhân tạo là cách để ông tiếp tục tham gia cuộc sống khi cơ thể ông ngày càng suy yếu. “Trong bất cứ lĩnh vực nào của cuộc sống, bố tôi cũng đều không chấp nhận bất kỳ giới hạn nào. Ông sẽ nói kiểu như, ‘Bảo bố không nói được là có ý gì? Phải tìm cách để bố nói được.’”

Bóng ma kỹ thuật số và ảnh nổi ba chiều đã ám ảnh những giấc mơ và ác mộng văn hóa của chúng ta nhiều thập kỷ qua. Một trong những cách tiếp cận thú vị nhất về chủ đề này đến từ tập phim “Joan Is Awful” năm 2023 từ phim bộ Black Mirror, trong đó một người phụ nữ (Annie Murphy) phát hiện ra cô đã từ bỏ quyền sở hữu hình ảnh của mình, và một dịch vụ phát trực tuyến đã lợi dụng bằng cách sử dụng hình ảnh Salma Hayek được tạo bằng CGI để đóng vai người phụ nữ này trên truyền hình. Ban đầu, nhà sáng tạo Charlie Brooker được truyền cảm hứng từ sự nổi lên của deepfake — nhưng ông nhận ra kịch bản của mình lại chạm đến các diễn viên tham gia theo cách ông không ngờ tới.

Tập phim “Joan Is Awful” năm 2023 từ phim bộ Black Mirror, trong đó một người phụ nữ phát hiện ra cô đã từ bỏ quyền sở hữu hình ảnh của mình, và một dịch vụ phát trực tuyến đã lợi dụng bằng cách sử dụng hình ảnh Salma Hayek được tạo bằng CGI để đóng vai người phụ nữ này trên truyền hình

“Đây là những điều mà họ đã phải đối mặt và suy nghĩ đến — làm thế nào kiểm soát hình ảnh của chính mình và chuyện sẽ đi đến đâu,” Brooker nói với người viết vào thời điểm đó. “Đối với thế hệ diễn viên trẻ sắp tới thì chuyện này quả thật đáng sợ. Có phải đột nhiên họ phải cạnh tranh với tất cả các diễn viên gạo cội từng rất nổi tiếng? Nếu người ta cứ tiếp tục mời Jennifer Lawrence hay Tom Hanks đóng phim mãi mãi thì sao, tôi hiểu nỗi lo ngại đó.”

Một số người trong ngành giải trí tin rằng nỗi sợ hãi đó bị thổi phồng quá mức. “Cuối cùng, người tiêu dùng sẽ quyết định những gì họ muốn, và tôi không nghĩ họ sẽ muốn cùng một người đóng mọi bộ phim,” Alexandra Shannon, người đứng đầu bộ phận phát triển kinh doanh chiến lược tại công ty quản lý tài năng CAA, cho biết. Crabtree-Ireland nghĩ rằng sử dụng bản sao kỹ thuật số để thực hiện các cảnh quan trọng trong các bộ phim lớn vẫn còn xa vời. “Tôi nghĩ không ai hào hứng thấy bản sao kỹ thuật số của Meryl Streep, Anne Hathaway, Emily Blunt và Stanley Tucci trong The Devil Wears Prada 2, phải không?”

Vậy cũng chưa đủ sức ngăn cản nhiều diễn viên bày tỏ nỗi tuyệt vọng về trí tuệ nhân tạo. “Chúa ơi, chúng ta tiêu rồi,” Blunt nói vào mùa thu năm ngoái, khi lần đầu tiên nhìn thấy Tilly Norwood. “Thực sự đáng sợ.” Tại một cuộc họp báo hồi mùa xuân năm nay, Hannah Einbinder đã lên án những kẻ muốn đưa trí tuệ nhân tạo vào quá trình sáng tạo nghệ thuật. “Họ đang tìm cách cướp tài năng của những người sáng tạo thực thụ. Và các người không thể làm vậy. Dù có cố tới đâu cũng sẽ chẳng bao giờ ngầu được.”

Scarlett Johansson, Cate Blanchett và Joseph Gordon-Levitt

Đầu năm nay, Cate Blanchett, Scarlett Johansson, Joseph Gordon-Levitt và hàng trăm nghệ sĩ khác đã ủng hộ chiến dịch “Ăn cắp không phải là đổi mới” (Stealing Isn’t Innovation), sáng kiến do Human Artistry Campaign khởi xướng nhằm phản đối việc trí tuệ nhân tạo (AI) sử dụng trái phép các tác phẩm có bản quyền. Blanchett cũng là người đồng sáng lập tổ chức phi lợi nhuận RSL Media, tổ chức này sẽ ra mắt một hệ thống đăng ký mở để các nhà sáng tạo cấp phép hoặc từ chối quyền sử dụng cho AI một cách cụ thể.

“Dự án này thực sự bắt đầu từ thất vọng và sợ hãi tột độ,” Nikki Hexum, đồng sáng lập RSL, cho biết. Chồng bà là nhạc sĩ, con gái bà là diễn viên, và bà rùng mình khi nghĩ đến chuyện gì có thể xảy ra với tác phẩm của họ trong một tương lai do AI điều khiển mà không quy định quyền rõ ràng cho người sáng tạo. “Có hàng tấn bot đang thu thập mọi thứ chúng tìm thấy trên internet và cơ bản là để đưa vào các mô hình học máy.”

Vi phạm bản quyền đã là vấn nạn của ngành công nghiệp âm nhạc nhiều thập kỷ nay, và cũng ngày càng đe dọa các tác giả. Đó là lý do tại sao hệ thống đăng ký của RSL được thiết kế để phục vụ tất cả các nhà sáng tạo. “Hóa ra lại thiếu một cấu trúc thực sự quan trọng, đó là [việc xác định quyền] và chuyển thành một đoạn mã có thể đọc bằng máy mà bot có thể hiểu được,” Hexum nói. “Vì vậy, chúng tôi đang cung cấp lớp cơ sở hạ tầng cho phép mọi người đăng ký sự đồng ý của họ.”

Các nhà lãnh đạo ngành công nghiệp giải trí cũng đang hợp tác với các nhà hoạch định chính sách về luật pháp như Đạo luật Chống hàng giả (NO FAKES Act), nhằm mục đích “bảo vệ giọng nói và hình ảnh của tất cả các cá nhân trước những bản sao được tạo ra trái phép bằng máy tính từ trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ khác.”

Sử dụng giọng nói hoặc hình ảnh của một người đã qua đời mà không được phép là một hình thức “cướp mộ kỹ thuật số”, Hexum nói. “Thay vì lấy đồ trang sức hoặc xương cốt, nó lại lấy đi thứ vô cùng riêng tư. Ý tưởng cho rằng có thể đào bới, bán đi và ép nói những lời mà họ sẽ không bao giờ muốn đặt ra những câu hỏi đạo đức rất nghiêm trọng. Người đó có đồng ý với điều này khi còn sống không? Ai được quyền quyết định giọng nói của họ bây giờ sẽ nói gì? Ai được hưởng lợi từ đó? Phiên bản AI có tôn trọng con người thật của họ không?”

Phải một thời gian nữa chúng ta mới biết liệu As Deep as the Grave có tôn vinh được di sản của Kilmer hay không, vì bộ phim vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và chưa có nhà phân phối. Nhưng mong muốn hồi sinh những người nổi tiếng đã khuất sẽ không biến mất; cứ hỏi hồn ma của Tupac và Ozzy Osbourne mà xem.

Viễn cảnh một thế giới mà nghệ thuật và giải trí tách rời với sự hiện diện của con người thật đáng buồn nôn. Và khi công nghệ AI tiếp tục được cải thiện, những câu hỏi khó chịu xoay quanh nó sẽ chỉ càng nhân lên. “Tôi hy vọng đây là khởi đầu của một cuộc đối thoại thấu đáo,” Hexum nói. “Nhưng có lẽ chúng ta sẽ làm hỏng rồi mới đúng, bởi vì chúng ta là con người.”