Bộ phim gần đây nhất của Christopher Nolan, Oppenheimer, từng đoạt giải Oscar, nói về việc phát minh ra bom nguyên tử và vấn đề đạo đức khi hàng chục nghìn thường dân bị giết hại trong một cuộc xung đột toàn cầu. Xét cho cùng, ông hẳn đã nghĩ rằng bộ phim tiếp theo của mình sẽ ít gây tranh cãi hơn.

Xét cho cùng, Odyssey dựa trên bài thơ cổ của Homer về các chiến binh và vua chúa, thần thánh và quái vật. Còn gì để người ta phàn nàn nữa? Chiều cao của Polyphemus, khổng lồ Cyclops? Loại gỗ làm con ngựa thành Troia? Chắc không đâu nhỉ. Nhưng hóa ra người ta phàn nàn hầu hết mọi thứ khác.

Odyssey, ra mắt vào tháng 7, đã trở thành bộ phim gây tranh cãi nhất năm — tâm điểm cho đủ loại bất bình chính trị và văn hóa. Điều gì ở một bộ phim sử thi giáo gươm kỳ ảo lại gây nhiều tranh cãi đến vậy?

Tranh cãi về chọn diễn viên

Phần lớn những lời phàn nàn xuất phát từ nỗi lo ngại của phe bảo thủ cho rằng bộ phim có thể quá phóng khoáng. Không phải ai cũng tán thành khi Nolan chọn một diễn viên chuyển giới, Elliot Page, và một rapper, Travis Scott, lần lượt đóng vai một nhân vật nam chưa được xác định danh tính và nhà thơ Demodocus.

Matt Damon trong vai Odysseus

Nhiều người cũng phản đối việc ông chọn nữ diễn viên da đen Lupita Nyong’o vào vai Helen thành Troy — nhân vật được Homer miêu tả là “có cánh tay trắng nuột”. Bộ phim chuyển thể từ tác phẩm của Homer, Troy (2004) của Wolfgang Petersen, lấy cảm hứng từ sử thi Iliad, không được nhiều người hâm mộ ủng hộ, nhưng gần đây, một số người trên mạng xã hội đã ca ngợi nó hơn phim của Nolan, ít nhất là về việc chọn Brad Pitt vào vai Achilles và Diane Kruger vào vai Helen.

Một blogger cánh hữu, Matt Walsh, tuyên bố rằng Nolan đã chọn một phụ nữ gốc Kenya vào vai Helen vì ông sợ bị gọi là phân biệt chủng tộc. Blogger này không đưa ra được bằng chứng nào cho thấy là Nolan sợ hãi. Và quả thực, phần lớn dàn diễn viên đều là người da trắng. Nhưng điều đó không ngăn cản Elon Musk lên tiếng đồng tình.

Điều gì ở một bộ phim sử thi giáo gươm kỳ ảo lại gây nhiều tranh cãi đến vậy?

Đáp lại, một số người trên mạng xã hội cáo buộc Walsh và Musk là những người hẹp hòi. Những người khác lại có cách tiếp cận mang tính học thuật hơn. Giáo sư Daniel Mendelsohn, có bản dịch thơ của Homer được xuất bản năm ngoái, phát biểu tại Lễ hội Hay của Anh vào tháng 5 rằng ông cảm thấy buồn cười khi “bỗng đột nhiên có bao nhiêu người lo nghĩ cho văn học Hy Lạp.”

Theo một bài báo trên The Telegraph, Mendelsohn nói: “Buồn cười là Helen chỉ đóng một vai nhỏ trong sử thi Odyssey… vì vậy cuộc tranh luận này đặc biệt ngớ ngẩn.” Nhưng ông cho rằng chọn Nyong’o vào vai diễn “phù hợp với mối quan tâm về thần thoại thành Troy, đó là cách nghĩ về cái đẹp… Tôi nghĩ việc [Nolan] chọn nữ diễn viên rất xinh đẹp này, tình cờ là người châu Phi, đã đưa bạn vào giữa cuộc tranh luận rất cũ.”

Lupita Nyong’o vào vai Helen thành Troy

Trên tạp chí Elle, Nyong’o đã đưa ra phản hồi ngắn gọn của riêng mình trước những lời chỉ trích. “Đây là một câu chuyện thần thoại,” cô nói. “Dàn diễn viên của chúng tôi đại diện cho thế giới.” Nhưng một số người đã chỉ ra rằng không hẳn đúng, than thở về việc thiếu vắng người Hy Lạp trong số các diễn viên. Người Hy Lạp đã bị “Hollywood bỏ ra khỏi các thần thoại và sử thi nền tảng của chúng ta, một lần nữa và không có lời giải thích,” nhà báo người Anh gốc Hy Lạp, Chris Cotonou, viết trên tờ The Guardian. “Nếu bộ phim của bạn nhằm mục đích đại diện cho thế giới, chẳng phải điều hiển nhiên là nên lấp đầy một chỗ trống trong bàn tiệc đa văn hóa rộng lớn, tuyệt vời này bằng những người có mối liên hệ chân thực nhất với nguồn gốc hay sao?”

Như vậy, không phải mọi lời chỉ trích về sử thi Odyssey đều mang tính bảo thủ. Khi trailer đầu tiên được phát hành vào tháng 12, nhiều người đã chỉ trích bộ giáp đen mà Agamemnon (Benny Safdie) mặc giống với trang phục của Batman, và con thuyền của Odysseus trông giống như “thuyền Viking” — ý là phim có người khổng lồ và phù thủy vẫn nên càng sát với thực tế càng tốt.

Các con thuyền của Odysseus trông giống như “thuyền Viking” trên trường quay

“Tôi tự hỏi liệu chúng ta có đang dần coi các tài liệu thần thoại như thể chúng là tài liệu lịch sử hay không,” giáo sư Susan Deacy, tác giả của cuốn sách The Greek Gods and Their Worlds nói với BBC. “Tuy nhiên, sử thi Odyssey liên tục được tái hiện, hầu như mỗi thời đại đều tạo ra một Homer của riêng mình.”

Vấn đề ngữ âm

Một tranh cãi khác nảy sinh từ một đoạn trailer trong đó các diễn viên — ngay cả những diễn viên người Anh — lại nói giọng Mỹ và sử dụng từ ngữ thông tục hiện đại. Ví dụ điển hình là Tom Holland nói, “Bố (dad) sắp về,” bằng giọng Người Nhện, thay vì nói “cha” (father) theo phong cách Nhà hát kịch Hoàng gia Shakespeare.

Tom Holland vào vai Telemachus, con trai của Odysseus — và giống như các diễn viên người Anh khác trong phim, anh nói giọng Mỹ

“Nghe như thể họ đang cố gắng nói chuyện sử trên vỉa hè bên ngoài quán Starbucks vậy,” một người bình luận mỉa mai. “Thật là lạc điệu,” một người khác nói. “Tôi hy vọng đoạn đối thoại không quá hiện đại và khiến người xem mất tập trung vào bối cảnh thời kỳ đó.”

Nói vậy không đúng. Xét rằng “địa điểm” là Hy Lạp và “thời kỳ” là hàng nghìn năm trước, đoạn đối thoại vẫn không đúng với Homer kể cả khi có trịnh trọng và xưa cũ hơn. Thực tế là người Hy Lạp cổ đại, dù có thật hay trong thần thoại, đâu nói chuyện giống như diễn viên người Mỹ thế kỷ 21 hay người Anh thế kỷ 20. Nhưng quy ước lâu đời của Hollywood cứ là người Hy Lạp và La Mã cầm kiếm, giống như thần thoại Bắc Âu là pháp sư — và thậm chí một số sĩ quan Đức Quốc xã — nên nói năng hùng hồn và kiểu Anh.

Từ trái qua: Mia Goth, Robert Pattinson, Lupita Nyong’o, Tom Holland, Anne Hathaway, Matt Damon, Emma Thomas, Christopher Nolan, Zendaya, Samantha Morton, Elliot Page, Benny Safdie, và John Leguizamo tại buổi ra mắt The Odyssey ở London ngày 6 tháng 7 năm 2026. Người Hy Lạp đã bị “Hollywood bỏ ra khỏi các thần thoại và sử thi nền tảng của chúng ta, một lần nữa và không có lời giải thích,” nhà báo người Anh gốc Hy Lạp, Chris Cotonou, viết trên tờ The Guardian

“Giọng Anh trong phim sử thi nghe hay vì truyền thống điện ảnh lâu đời,” Deacy nói, “chứ không phải vì chúng gần với tiếng Hy Lạp cổ hơn.” Hơn nữa, cô nói thêm, lời thoại trang trọng cũng không sát với Homer hơn lời thoại thân mật. “Lời thoại đời thường thậm chí còn gần gũi với tinh thần kể chuyện của Homer hơn là ngôn ngữ trang trọng thường gắn liền với thời cổ — đặc biệt khi Odyssey là một hình thức trình diễn truyền miệng và giải trí đại chúng, chứ không chỉ là văn bản kinh điển.”

Tại sao bộ phim này lại trở thành mục tiêu chỉ trích

Vậy vấn đề là gì? Câu trả lời là người ta thích đăng đàn mạng xã hội phản đối nếu một bộ phim không hoàn toàn như họ mong muốn, và Odyssey là mục tiêu lớn nhất có thể nghĩ ra. Phim của Nolan là những sự kiện văn hóa quan trọng — cực kỳ tốn kém, được quảng bá rầm rộ và được bàn luận không ngừng — vì vậy bất cứ ai phàn nàn cũng đều biết sẽ có người lắng nghe. Và bộ phim này được chuyển thể từ một trong những tác phẩm văn học tầm cỡ nhất, vì vậy bất cứ ai dù chỉ có kiến thức mơ hồ về thần thoại Hy Lạp cũng đều có thể nêu quan điểm.

“Tôi tự hỏi liệu chúng ta có đang dần coi các tài liệu thần thoại như thể chúng là tài liệu lịch sử hay không,” giáo sư Susan Deacy, tác giả của cuốn sách The Greek Gods and Their Worlds nói với BBC

Chắc chắn rồi, khi Emily Wilson xuất bản bản dịch sử thi Odyssey năm 2017, cô phải hứng chịu những “công kích mang tính kỳ thị phụ nữ” vì cách dùng từ hiện đại của mình, cùng nhiều lý do khác. “Tôi thấy thật khó hiểu. Những người đó không quan tâm đến bài thơ, nhưng khi nói đến cuộc chiến văn hóa trên mạng, họ lại tỏ ra tức giận và bảo vệ quá khích,” cô nói với Vulture tuần này. “Liên quan đến quan niệm bất biến về sự vĩ đại và nam tính… Bất cứ điều gì thách thức cách hiểu đó về lịch sử cổ đại đều đe dọa đến bản sắc giới tính và chủng tộc ở họ.”

Một điều đáng chú ý nữa, Nolan là nhân vật khác thường trong cuộc chiến văn hóa, theo Tom Shone, tác giả cuốn sách chuyên khảo về đạo diễn này, The Nolan Variations. Theo Shone chia sẻ với BBC, một phẩm chất giúp Nolan khác biệt so với các đồng nghiệp là tư tưởng trong phim của ông không phải lúc nào cũng đơn giản. “Ông là một đạo diễn kiểu Rorschach. Ông làm những bộ phim mà cả hai phe tả hữu đều có thể dễ dàng tán thành, thậm chí thường là cùng lúc.”

Nolan và êkíp quay bộ phim ở sáu quốc gia để vẽ ra hành trình của Odysseus

Ví dụ, hình ảnh và ngôn từ trong bộ ba phim Batman của ông đã được phe hữu sử dụng, vì vậy những người thuộc khuynh hướng chính trị đó có thể cảm thấy bị phản bội khi The Odyssey có vẻ tiến bộ hơn. “Tôi nghĩ trong tất cả các phim bom tấn gây ra phản ứng chống lại trào lưu ‘woke’ — từ Star Wars đến The Little Mermaid — The Odyssey là phim khiến [những người bảo thủ] đau lòng nhất bởi vì ít nhất là bề mặt, phim của Nolan có vẻ nghiêng về cánh hữu chứ không phải cánh tả,” Shone nói.

Nolan cũng làm phim theo cách riêng độc đáo. Cho dù làm phim về Batman, Thế chiến hai hay không gian vũ trụ, Nolan không tuân theo quy tắc thể loại — và cách tiếp cận khác biệt đầy thách thức đôi khi có vẻ phạm thượng khi ông làm một tác phẩm được tôn kính như sử thi Odyssey của Homer. Tuy nhiên, những điều gây phàn nàn về bộ phim mới của ông lại chính là những điều lẽ ra phải đảm bảo nó thành công lớn. Sử thi Odyssey vốn đã nổi tiếng đồ sộ, phức tạp, giá trị văn học và tính cá nhân không khoan nhượng. Đó là lý do tại sao mọi người chỉ trích, và cũng là lý do tại sao họ sẽ đi xem.

Nolan cùng với Matt Damon trong vai Odysseus và Zendaya trong vai Athena trên trường quay The Odyssey

The Odyssey ra rạp ở Việt Nam ngày 17 tháng 7.