“Khi con thuyền rẽ sóng vào màn đêm, vầng trăng sáng vươn lên trên mặt sông, tròn trịa tựa như miếng ngọc bội. Cảm giác như thể anh đang trở về quê nhà, đứng bên em và cùng nhau ngắm nhìn,” bà Diệp Thục Nhu ngâm nga những dòng chữ này bằng chất giọng Triều Sán chậm rãi, đầy nhịp điệu. Giờ đây đã là một người bà ở độ tuổi ngoài 80, Diệp Thục Nhu vẫn thường xuyên đọc lại những dòng thư chồng gửi về trong suốt quãng thời gian dài đằng đẵng xa cách khi ông ở nước ngoài làm việc. Chồng bà Diệp Thục Nhu không bao giờ trở về, nhưng vẫn đều đặn gửi thư cùng tiền bạc, thực phẩm và các nhu yếu phẩm để lo cho gia đình.

Hình ảnh đầy chất thơ về vầng trăng — biểu tượng của nỗi niềm mong mỏi ngày đoàn tụ — vốn rất quen thuộc và dễ chạm đến trái tim khán giả Trung Quốc. Tuy nhiên, bộ phim ăn khách sử dụng phương ngữ Triều Sán với kinh phí thấp mang tên Dear You lại mở đầu bằng một tình huống hài hước: nợ nần do làm ăn thua lỗ, cháu trai của bà Diệp quyết định tìm đến người ông được cho là rất giàu có đang sống ở Thái Lan để nhờ giúp đỡ. Hành trình của anh, với những cuộc gặp gỡ bất ngờ và thú vị, dần dẫn lối anh đến sự thật đầy xúc động của một câu chuyện gia đình thấm đẫm tình yêu, tình bạn và sự hy sinh.

Bộ phim trải dài suốt nửa thế kỷ, bắt đầu từ những năm 1940, khi Diệp Thục Nhu (Vương Hiểu Huệ đóng) và Trịnh Mộc Sinh (Vương Ngạn Đồng đóng) yêu và kết hôn bất chấp sự phản đối của gia đình

Sau khi lặng lẽ ra mắt ở Trung Quốc vào dịp nghỉ lễ Lao động tháng 5, Dear You đã trở thành một trong những bộ phim nội địa thành công nhất những năm gần đây. Tính đến thời điểm bài viết này lên trang The World of Chinese đầu tháng 6, bộ phim đã thu về hơn 1,6 tỉ nhân dân tệ từ mức kinh phí chỉ 14 triệu nhân dân tệ, đồng thời đạt điểm số 9,2/10 trên nền tảng đánh giá Douban với hơn 810.000 lượt bình chọn từ người dùng.

Không dựa vào thương hiệu có sẵn (IP), không có ngôi sao hạng A, đạo diễn tên tuổi hay kỹ xảo hình ảnh bắt mắt, tỷ lệ suất chiếu ban đầu của bộ phim trên toàn quốc chỉ vỏn vẹn 1,6%. Tuy nhiên, hiệu ứng truyền miệng mạnh mẽ đã nhanh chóng lan tỏa, tạo nên thành công vang dội. Làm thế nào một bộ phim mang tính đặc thù địa phương như vậy lại có thể chinh phục cả giới phê bình lẫn khán giả đại chúng, đặc biệt là trong bối cảnh thị trường điện ảnh đang trầm lắng? Câu hỏi này đã trở thành một trong những chủ đề được bàn luận sôi nổi nhất trong ngành công nghiệp điện ảnh Trung Quốc năm nay.

Sau đó, để trốn lệnh cưỡng chế tòng quân, Mộc Sinh bỏ trốn sang Đông Nam Á, để lại Thục Nhu cùng ba đứa con nhỏ

Phá vỡ lối mòn

Đối với phim thương mại Trung Quốc hiện nay, khâu tiếp thị thường được ưu tiên hơn cả kịch bản. Khán giả dày dạn kinh nghiệm có thể dễ dàng nhận ra những dấu hiệu này trên màn ảnh rộng: những cảnh quay được tạo ra chỉ để cắt thành các đoạn video ngắn nhằm thu hút người xem, hay những câu thoại được viết riêng để trở thành “trào lưu” (trending). Tuy nhiên, Dear You chủ động đi ngược lại những công thức quen thuộc và kỳ vọng của khán giả bằng lối kể chuyện mới mẻ, chân thực.

Bộ phim trải dài suốt nửa thế kỷ, bắt đầu từ những năm 1940, khi Diệp Thục Nhu (Vương Hiểu Huệ đóng) và Trịnh Mộc Sinh (Vương Ngạn Đồng đóng) yêu và kết hôn bất chấp sự phản đối của gia đình. Sau đó, để trốn lệnh cưỡng chế tòng quân, Mộc Sinh bỏ trốn sang Đông Nam Á, để lại Thục Nhu cùng ba đứa con nhỏ. Dù phải làm những công việc nặng nhọc và sống giữa thế giới ngầm đầy hiểm nguy tại Thái Lan, Mộc Sinh vẫn gửi tiền và thư từ về quê nhà để lo cho gia đình.

Dù phải làm những công việc nặng nhọc và sống giữa thế giới ngầm đầy hiểm nguy tại Thái Lan, Mộc Sinh vẫn gửi tiền và thư từ về quê nhà để lo cho gia đình

Trong thời gian ở Thái Lan, Mộc Sinh đã dũng cảm cứu một chủ khách sạn cùng con gái ông là Tạ Nam Kỳ (Lý Tư Đồng) thoát khỏi đám cháy. Một bộ phim kém tinh tế có thể đã tận dụng tình huống này để tạo ra một mối tình tay ba. Những tương tác ban đầu giữa Mộc Sinh và Nam Kỳ thậm chí còn gợi mở môtíp “oan gia ngõ hẹp” rồi nảy sinh tình cảm — một kịch bản quá đỗi quen thuộc trong phim ảnh Trung Quốc. Thế nhưng, các nhà làm phim kiên quyết dẫn dắt mối quan hệ của họ theo một hướng khác. Nam Kỳ có thể dành cho Mộc Sinh lòng biết ơn, sự ngưỡng mộ và niềm cảm thông, nhưng tuyệt nhiên không có chút rung động lãng mạn nào giữa hai người. Chính sức mạnh của sự kết nối chân thành và tình người cao đẹp đã thôi thúc Nam Kỳ đưa ra một quyết định quan trọng trong đời: sau khi Mộc Sinh qua đời vì tai nạn trong lúc chống lại bọn cướp, cô vẫn tiếp tục gửi thư và tiền cho gia đình anh dưới danh nghĩa của anh.

Cách tiếp cận tránh xa lối mòn của bộ phim còn thể hiện rõ qua nhiều tuyến truyện phụ. Khi bạn của Mộc Sinh ngỏ ý mời anh đi làm kiếm tiền trên biển, những khán giả quen xem phim kịch tính có thể sẽ lo sợ anh bị lừa gạt; hay khi Thục Nhu — lúc này đã về già — bay sang Thái Lan để gặp Nam Kỳ nhưng lại thấy sân nhà vắng lặng, khán giả cứ sợ hai người phụ nữ này sẽ bỏ lỡ cơ hội gặp gỡ. Tuy nhiên, chẳng có dự đoán nào trong số đó trở thành sự thật.

Dear You chinh phục khán giả nhờ lối kể chuyện táo bạo và mộc mạc, không tô vẽ cầu kỳ. Suy cho cùng, không phải đạo diễn nào đi theo lối kể chuyện rập khuôn cũng đều thiếu gu thẩm mỹ; đôi khi chỉ là không chắc về thị trường nên chọn cách làm an toàn. Nước đi mạo hiểm của Dear You — hay đúng hơn là niềm tin mà tác phẩm đặt vào khán giả — đã được tưởng thưởng xứng đáng.

Nghệ thuật của sự tiết chế

Trước khi bấm máy, đạo diễn của bộ phim Dear You, Lan Hồng Xuân (gốc Triều Sán), đã dành bảy năm để phát triển dự án, lấy cảm hứng sâu sắc từ chính lịch sử gia đình mình. Ông cùng êkíp đã phỏng vấn hơn 300 gia đình người Hoa ở nước ngoài, tổ chức tuyển vai từ 300 phụ nữ để chọn người đóng vai Thục Nhu lúc về già, và sàng lọc hơn 1.000 diễn viên không chuyên trước khi tìm được gương mặt phù hợp cho vai Nam Kỳ thời trẻ.

Quá trình chuẩn bị công phu này không dẫn đến tham vọng thái quá hay sự phô trương tùy hứng. Thay vào đó, tâm huyết của cả êkíp được thể hiện rõ nét trong thành quả cuối cùng, cũng như sự tiết chế trong cách truyền tải cảm xúc— một phẩm chất hiếm có và đáng trân trọng khi kể một câu chuyện có quy mô lớn và thời gian trải dài như vậy.

Trong phim, kiều phê cũng đóng vai trò mạch dẫn chuyện chủ đạo. Trong quá trình sáng tạo đạo diễn Lan Hồng Xuân đã đọc rất nhiều lá thư như vậy, sau đó bốn biên kịch đã chuyển hóa những câu chuyện có thật này thành kịch bản điện ảnh. Ảnh: vali đạo cụ chứa các bức kiều phê sử dụng trong phim

Khi cuối cùng Thục Nhu cũng gặp Nam Kỳ, những thay đổi sâu sắc của nửa thế kỷ được cô đọng lại trong một câu nói giản dị: ngồi trên chuyến bay đến Thái Lan, bà Thục Nhu nhận xét: “Ngày xưa, đi bằng tàu thủy phải mất cả tháng trời.”

Tại một sự kiện quảng bá phim hồi tháng 5, đạo diễn Lan Hồng Xuân đã giải thích tư duy đằng sau cách tiếp cận này: “Bản thân cuộc sống vốn đầy rẫy những biến động thăng trầm. Là những người kể chuyện, chúng ta nên nhìn lại quá khứ với sự tiết chế tối đa.”

Ngoài ra, bộ phim còn tránh đi theo lối mòn của khái niệm “tỷ muội giúp nhau”—một cụm từ thời thượng thường được dùng để đóng khung tình bạn phái nữ theo môtíp quen thuộc trong phim điện ảnh và truyền hình nhắm đến khán giả trẻ am hiểu về nữ quyền. Dù kể câu chuyện về hai người phụ nữ gánh vác hai gia đình và trở thành chỗ dựa tinh thần cho nhau suốt 18 năm qua những lá thư và tiền gửi về quê — một chủ đề mang hơi hướng truyền thống, cổ điển — nhưng cốt lõi của tác phẩm lại nằm ở khái niệm tình nghĩa: gắn kết cảm xúc và nghĩa vụ đạo đức bắt nguồn từ mối liên kết chân thực giữa người với người. Ngay từ khi mở đầu với dòng chữ trắng nổi bật trên nền đen — “Bà từng nói: Con người phải có tình nghĩa; kẻ không có tình nghĩa thì không đáng để kết giao” — bộ phim luôn kiên định với thông điệp này xuyên suốt tác phẩm.

Dù kể câu chuyện về hai người phụ nữ gánh vác hai gia đình và trở thành chỗ dựa tinh thần cho nhau suốt 18 năm qua những lá thư và tiền gửi về quê — một chủ đề mang hơi hướng truyền thống, cổ điển — nhưng cốt lõi của tác phẩm lại nằm ở khái niệm tình nghĩa

Những con người bình dị trong một thời đại phi thường

Khán giả Trung Quốc có lẽ đã quen thuộc với mối liên hệ giữa lịch sử, địa lý địa phương và các thể loại văn học, điện ảnh: các tác phẩm từ vùng tây bắc thường tập trung vào những gian nan và sức sống bền bỉ của vùng cao, trong khi các tác phẩm từ vùng đông bắc thường khai thác đề tài tội phạm và những câu chuyện hoài niệm lấy bối cảnh suy tàn của ngành công nghiệp vào thập niên 1990.

Dear You đã thực hiện một bước đi hiếm thấy khi hướng ống kính về làn sóng di cư từ các vùng ven biển đông nam Trung Quốc — hành trình được gọi là “xuống Nam Dương”. Kể từ giữa thế kỷ 19, do bất ổn xã hội và nạn đói, hàng triệu người dân vùng Triều Sán đã rời bỏ quê hương, vượt biển để định cư tại Thái Lan, Singapore, Malaysia, Việt Nam và nhiều nơi khác, nỗ lực xây dựng cuộc sống mới nơi đất khách. Số liệu thống kê cho thấy chỉ riêng trong giai đoạn từ năm 1922 đến 1939, hơn năm triệu người di cư đã lên tàu rời các cảng biển ở Phúc Kiến, để lại phía sau vô vàn câu chuyện về sự chia ly và ngày đoàn tụ.

Sợi dây gắn kết họ với quê nhà chính là một loại kỷ vật đặc biệt: kiều phê — thư kèm tiền gửi về gia đình của người di cư Trung Quốc. Là minh chứng sống động cho lịch sử di cư và đời sống của cộng đồng người Hoa ở nước ngoài, kiều phê cùng các tài liệu liên quan đã được UNESCO đưa vào Danh mục Ký ức Thế giới năm 2013.

Một triển lãm tại Thâm Quyến vào tháng 6 này, với chủ đề xoay quanh kiều phê cùng các tư liệu lịch sử liên quan, đã làm nổi bật những câu chuyện cá nhân và ký ức chung của cộng đồng

Trong phim, kiều phê cũng đóng vai trò mạch dẫn chuyện chủ đạo. Trong quá trình sáng tạo đạo diễn Lan Hồng Xuân đã đọc rất nhiều lá thư như vậy, sau đó bốn biên kịch đã chuyển hóa những câu chuyện có thật này thành kịch bản điện ảnh. Khi phần danh đề cuối phim hiện lên, khán giả được chiêm ngưỡng những bức kiều phê nguyên bản — nét chữ viết tay trên nền giấy đã ố vàng theo thời gian — qua đó có cơ hội đọc những câu chuyện gia đình mà nếu không có bộ phim này có lẽ đã bị thời gian vùi lấp.

Chính cách khắc họa chân thực và đầy tâm huyết về bức tranh lịch sử vĩ đại đằng sau những câu chuyện này đã mang lại sức thuyết phục cho Dear You. Tuy nhiên, sức hút của bộ phim không chỉ gói gọn trong bối cảnh lịch sử cụ thể mà nó truyền tải. Dù đạo diễn và hầu hết các diễn viên chính đều là người gốc Triều Sán, đây không phải là bộ phim chỉ dành riêng cho khán giả vùng này. Dù chưa từng nghe đến kiều phê, nhiều khán giả vẫn cảm thấy rung động bởi họ có thể thấu hiểu nỗi lòng của những người luôn đau đáu nhớ quê hương và người thân.

Dù chưa từng nghe đến kiều phê, nhiều khán giả vẫn cảm thấy rung động bởi họ có thể thấu hiểu nỗi lòng của những người luôn đau đáu nhớ quê hương và người thân

Sự đồng cảm sâu sắc này biến tác phẩm thành một câu chuyện vượt ra ngoài phạm vi vùng Triều Sán — đó là câu chuyện của người Trung Quốc, và rộng hơn nữa, là câu chuyện của nhân loại; một câu chuyện đã, đang và sẽ mãi được kể lại chừng nào con người còn biết thế nào là nỗi nhớ nhung một ai đó hay một nơi chốn nào đó.